Studia dziennikarskie

[Piotr de Zaym]

INFORMACJA PRASOWA
prof. dr net. Piotr de Zaym


Informacja prasowa opisuje fakt lub stan rzeczy, przez co umożliwia czytającemu, odtwarzającemu wynik czynności poznawczej dziennikarza, wyobrażenie sobie owego faktu.

Dobra, skuteczna informacja prasowa odpowiada na sześć podstawowych pytań: kto?, co?, gdzie?, kiedy?, jak?, dlaczego?

Dziennikarz piszący artykuł informacyjny, przystępując do pracy, winien zebrać wiadomości odpowiadające na te pytania. Musi dowiedzieć się, co się naprawdę stało, gdzie i kiedy fakt ten miał miejsce, jak i dlaczego do niego doszło. Jeśli czegoś nie uda się określi, lepiej wprost powiedzieć czytelnikom że się tego nie wie, niż udawać, że wszystko jest oczywiste.

Pamiętajmy też: trzeba stosować zasadę, że czytelnik może niczego nie wiedzieć na opisywany przez nas temat, nawet, jeśli nam się wydaje, że o tym każdy wie wszystko. Tekst piszemy więc tak, jakby za każdym razem czytał go ktoś inny i nie znał poprzednich artykułów na ten temat (jeśli takowe były).

Ale ważne jest jeszcze jedno. Autor tekstu winien określić pochodzenie swoich informacji. W przypadku prasy „realnej” jest to wskazanie rozmówcy (choć rozmówca może być anonimowy), agencji prasowej, innego środka masowego przekazu. W przypadku prasy „wirtualnej” może być to lista dyskusyjna. Powinien się też podpisać (choć może inicjałami lub pseudonimem).

Istotny jest obiektywizm informacji. Informacja prasowa powinna być obiektywna, a więc pozbawiona elementów wartościowania i śladów osobistego stosunku dziennikarza do przedstawionych faktów. Wyrażanie opinii zostawmy komentarzom i felietonom.

W tekstach informacyjnych bardzo ważne jest ich zrozumienie. Powinniśmy więc dążyć do maksymalnej zwartości, jasnego i logicznego łączenia wszystkich członów wypowiedzi. Wszelkie dygresje są źródłem potencjalnych nieporozumień i błędnych odczytań.

Przypomnijmy „zasadę piramidy” przy budowaniu tekstów informacyjnych. Zazwyczaj najpierw pisze się lead („główkę”), zawierającą odpowiedzi na wspomnianych 6 pytań lub przynajmniej większość z nich. Obecnie panuje tendencja do skracania leadów do jednego - dwóch krótkich zdań.

Kolejne akapity rozwijają lead. Najważniejsze wiadomości umieszczane są zawsze z początku tekstu, mniej ważne - dalej. Tak, aby tekst można było „uciąć” u dołu, nie obawiając się, że czytelnicy wiele na tym stracą. Niestety - skracanie tekstów jest rzeczą powszechną we wszystkich redakcjach. Dziennikarz musi być na to przygotowany.

Oddzielnym tematem jest budowanie tytułów. Tu szkoły są różne. Obecnie coraz bardziej dominuje przekonanie, że tytuł musi być informacyjny, zachęcający czytelnika ale go nie dezinformujący. Tytuł może być „piętrowy”, kilkuczłonowy. Przeważa pogląd, że przy stosowaniu schematu tytuł - nadtytuł, nadtytuł nie powinien powielać informacji zawartej w leadzie.

A oto gatunki dziennikarskie, w których dominuje funkcja informacyjna:

Wzmianka — najmniejszy gatunek informacyjny; zawiera powiadomienie o pojedynczym fakcie, wydarzeniu lub stanie rzeczy. Najczęściej jest składnikiem jakiejś większej publikacji — np. przeglądu wydarzeń, kroniki. Daje odpowiedź na trzy pierwsze pytania przedstawionego wcześniej schematu,

Notatka — odmiana wzmianki, wzbogacona o dodatkowe fakty szczegółowe. Cechą charakterystyczną notatki jest statyczne wyliczenie faktów,

Sprawozdanie — służące do przedstawiania zdarzeń znacznie rozciągniętych w czasie. Obowiązuje tu reguła chronologicznego następstwa zdarzeń, którego w zasadzie nie wolno zmienić. Jednak czasem ujawnienie finału jakiegoś procesu na początku tekstu, potraktowanie go jako początku sprawozdania może zwiększyć jego atrakcyjność.

Szczególnymi gatunkami informacyjnymi są również:

Życiorys — forma sprawozdania z wydarzeń, które związane są z biografią jednego człowieka,

Sylwetka — sposób prezentacji osób przez opis ich osobowości, a także wyglądu zewnętrznego, sposobu bycia, upodobań. Autor opiera się w zasadzie na strukturze życiorysu, jednak dane życiorysowe rozszerza zawsze o dodatkowe, barwne szczegóły. W sylwetce zawarty jest element wartościujący.

Kronika wydarzeń, kalendarium — składają się z uporządkowanych chronologicznie wzmianek lub notatek, przekazujących informacje o zdarzeniach, jakie miały miejsce określonym przedziale czasowym (tydzień, miesiąc, rok itd.). Wybór ten również może być nieobiektywny.

Przegląd prasy (mediów) — składający się z serii cytatów z artykułów opublikowanych w innych gazetach, czasopismach, serwisach telewizyjnych lub radiowych innych sieci względnie ze streszczeń takich przekazów. W przeglądzie prasy bardzo trudno jest zachować obiektywizm.


(Wykład opracowano korzystając m.in. z opracowań R. Lenart oraz Z. Bauera i E. Chudzińskieg.)

[Piotr de Zaym]

Drugi wykład

GATUNKI PUBLICYSTYCZNE
prof. dr net Piotr de Zaym


Publicystyka — w tym rozumieniu, jakie posiada w Polsce, oznacza publiczne, aktualne i społecznie istotne wypowiadanie się na jakiś temat, z wyraźnym zaznaczeniem własnego poglądu autora na daną kwestię.
Publicystyka nie tworzy wcale obszaru gatunków dziennikarskich oddzielonych od informacji; przeciwnie — jest niejako przeniesieniem informacji na wyższe piętro. Pojedyncze fakty, zdarzenia czy sytuacje prezentowane w warstwie informacyjnej, pozwalają publicyście formułować ogólne wnioski czy hipotezy, ewentualnie służą jako przykłady uzasadniające słuszność owych hipotez i wniosków.

--------------------
PAMIĘTAJMY JEDNAK: nie należy mieszać „czystej” informacji i publicystyki. Uczciwe dziennikarstwo oddziela informację od jej oceny. Jeśli wyraźnie określimy materiał jako informacyjny (czy zamieszczamy wiadomość w rubryce oznaczonej jako „informacje” — nie łączmy go z komentarzem. Komentarz oddzielmy!
--------------------

Wypowiedzi publicystyczne mają specyficzną dla siebie strukturę, posługują się zróżnicowanymi środkami oddziaływania na czytelnika, zmierzając do wpływania na kształt opinii publicznej. Publicystyka nie tyle przedstawia rzeczywistość, ile ją interpretuje, stawia diagnozy, formułuje hipotezy, wyciąga wnioski z odpowiednio dobranych faktów, zgłasza postulaty, itd. Publicystyka eksponuje nadawcę komunikatu, wymaga wyraźnego jego zarysowania. Nadawca musi przedstawić własne stanowisko wobec rzeczywistości. Tym samym interpretacja świata w publicystyce jest zawsze tendencyjna, w pozytywnym rozumieniu tego słowa.

Publicysta, rozpoczynając swój wywód od jakiegoś faktu, traktuje go jako podstawę do dalszego udowadniania swojej tezy. Sposób konstruowania owej wizji decyduje o wewnętrznym zróżnicowaniu gatunkowym publicystyki.

Podstawowe gatunki publicystyczne to:

Komentarz — będący wypowiedzią publicystyczną o najwyższym stopniu aktualności i silnie zarysowanym stanowisku autora. Komentarz powinien być jednoznaczny: odbiorca nie może mieć wątpliwości, czyje stanowisko jest w nim reprezentowane, ani też jakie jest owo stanowisko. Wszelkie niejasności czy metafory są niewskazane.
Ważną rolę w prasie odgrywa komentarz redakcyjny, publikowany w eksponowanym miejscu gazety lub czasopisma; redakcja określa tu własną linię czy pogląd na sprawę.

Artykuł publicystyczny — pojawiający się w prasie najczęściej, a zarazem najmniej określony, jeśli idzie o cechy stylistyczno-kompozycyjne. Artykuł taki powinien zawierać lub udowadniać pewną tezę. Zazwyczaj zostaje ona wyłożona w początkowej jego części, albo stanowi jego zwieńczenie.

Esej — to najtrudniejszy i zarazem najszlachetniejszy gatunek publicystyczny. Jego nazwa pochodzi od tytułu słynnego dzieła Michała Montaigne'a „Essais” („Próby”), będącego do dziś wzorem swobodnego i zarazem bardzo osobistego wypowiadania się na różne tematy. Eseista swobodnie przechodzi od wywodu naukowego do poetyckiego obrazu, włącza elementy narracji, poszukuje skojarzeń niecodziennych, o odcieniu paradoksalnym. Swoje sądy wyraża także chętnie w postaci aforyzmów. Stawia to esej w pobliżu literatury pięknej.

Recenzja — to najbardziej rozpowszechniony gatunek publicystyki w dziedzinie krytyki literatury i sztuki. Zajmuje ona miejsce pośrednie między obszarem informacji a publicystyką. Informuje bowiem o fakcie kulturalnym (wydaniu książki, koncercie, filmie), a zarazem służy wyrażeniu sądu autora o tym fakcie. W recenzji powinno się także znaleźć miejsce dla skrótowego przedstawienia treści omawianego utworu.

Felieton — jest rozpowszechnionym i zarazem cenionym przez odbiorców gatunkiem publicystycznym. Służy osobistemu, przekornemu, ironicznemu lub żartobliwemu przedstawieniu codziennych spraw.

Dyskusja (debata) — częściej stosowana w mediach elektronicznych, ale pojawia się i w prasie.

***

Publicystyka to pewien sposób przekazywania myśli, emocji i wpływania na odbiorcę. Dlatego wśród wielu tzw. stylów funkcjonalnych wyodrębnia się styl publicystyczny. Łączy on w sobie elementy stylu potocznego, stylu naukowego i stylu artystycznego. Z pierwszego przejmuje m.in. konkretność, skłonność do wyrażeń zabarwionych emocjonalnie, skrótowych konstrukcji. Stylowi artystycznemu publicystyka zawdzięcza stosowanie takich środków, które pozwalają tworzyć sugestywne obrazy, a także liczne figury stylistyczne i bogactwo słownika. Styl naukowy to precyzja wywodu, odwoływanie się do zasobu pojęciowego wielu dziedzin wiedzy, liczne cytaty i przytoczenia cudzych poglądów.


(Wykład opracowano korzystając m.in. z opracowań R. Lenart oraz Z. Bauera i E. Chudzińskiego.)

[Piotr de Zaym]

Trzeci wykład

REDAGOWANIE GAZETY
prof. dr net. Piotr de Zaym

Co to jest redagowanie (gazety, książki)?

Słowo redagować pochodzi od łacińskiego słowa redigare — „odnosić, zbierać, układać”. I dokładnie o to w redagowaniu artykułów chodzi.

Redagowanie - to praca specyficzna. Dostaje się gotowy tekst i trzeba go skutecznie przerobić tak, by
1) dobrze się go czytało,
2) mieścił się w naszym piśmie i ewentualnie nawet, dobrze się komponował z innymi tekstami.
W piśmie internetowym miejsca jest – pozornie – pod dostatkiem. Ale zamieszczany tekst musi mieć rozmiary rozsądne. Czyli nie może być ani zbyt lakoniczny (chyba, że chodzi o króciutką notatkę), ani też zbyt rozbudowany.

Co powinien więc uczynić redaktor, otrzymując artykuł?

1. Ocenić jego wartość. Nadaje się do publikacji? Jeśli odpowiedź brzmi „nie”, może albo wylądować w koszu, albo też może zostać zwrócony do przeróbki. W ostateczności, artykuł można „napisać od nowa”, ale sens takiego działania jest umiarkowany.

2. Dokonać adiustacji merytorycznej i stylistycznej. Czyli: dokonać poprawek merytorycznych, o ile są potrzebne, a także stylistycznych, zazwyczaj koniecznych. Uwaga: daleko idące zmiany mogą wymagać zgody autora!
Adiustacja często też oznacza skracanie, jeśli autor zanadto się rozpisał lub też niespodziewanie mamy niewiele miejsca. Skracanie musi być umiejętne! „Ciachanie” od końca możliwe jest tylko w razie takiej konstrukcji tekstu, gdzie informacje są uszeregowane od najważniejszych po najmniej ważne.

Warto po dokonaniu wszelkich zmian przeczytać artykuł i zastanowić się: czy czytelnik zrozumie, o co chodzi? Czy nie zanudzi się na śmierć? Czy w ogóle zagłębi się dalej niż tytuł i pierwsze zdanie?...

Czasami warto przeczytać tekst na głos. Jeśli czyta się łatwo - zazwyczaj jest „w porządku”...

3. Dokonać niezbędnych zmian technicznych, o ile są one konieczne dla zamieszczenia w gazecie (v-gazecie).

Redakcje miewają swoje „style booki”. Małe redakcje v-pism na pewno mieć ich nie będą, ale warto ustalić jakieś ogólne zasady pisania tekstów, tak, by mieć w miarę stałe zasady budowy tekstu, jego początku (leadu), tytułu i śródtytułów. Jeśli takie zasady ustalimy - muszą o nich wiedzieć autorzy. A jeśli nie wiedzą, bo np. piszą okazjonalnie, to trzeba ich tekst dostosować. Tak, by v-gazeta wyglądała po prostu ładnie...

[Piotr de Zaym]

Jak przeprowadzić wywiad?

To pozornie prosta sprawa. Wywiad jest jednym z gatunków dziennikarskich, polegającym na przeprowadzeniu rozmowy - i spisaniu jej. Ale to nie wszystko.

Oto kilka praktycznych porad:

- Przygotuj się do wywiadu – trzeba zebrać jak najwięcej informacji o osobie czy problemie, o których chcesz rozmawiać (wyjątek - sytuacje szczególne, np. rozmowa podczas jakiejś katastrofy czy tuż po akcji policji).
- Wybierz temat rozmowy – na pewno powinno się rozmawiać „o wszystkim i o niczym”.
- Unikaj pytań banalnych.
- Ułóż listę pytań – oczywiście, najlepiej, jeśli jest możliwość zadać kolejne pytania. Czasem jest to niemożliwe.
- Reaguj na słowa rozmówcy - o ile jest na to szansa.
- Jednocześnie nagrywaj i notuj.
- W miarę możliwości zadawaj pytania otwarte, na które nie da się odpowiedzieć: „tak” lub „nie”.
- Spisz wywiad i przekaż go o autoryzacji, o ile rozmówca będzie tego chciał.

Uwaga: najlepiej rozmawiać osobiście. Mniej wygodna jest rozmowa telefoniczna. Czasem wysyłamy pytania i otrzymujemy odpowiedzi pisemne, ale to pozbawia nas kontroli nad rozmową.

Tu mamy pomoce naukowe: