W Y D Z I A Ł
L I N G W I S T Y C Z N Y
L I N G W I S T Y C Z N Y
„Esperanta alfabeto kaj ĝia prononco”/„Alfabet Esperanto i jego wymowa”
Gesinjoroj,
Dziś zaczniemy omawiać alfabet języka Esperanto, do którego wprowadzenie znajdą Państwo w poprzedniej lekcji. Zacznijmy może od tego, że ów alfabet składa się z 28 liter, które wywodzą się z alfabetu łacińskiego, chociaż niektóre z nich posiadają pewne... dość unikalne cechy:
Większość liter w Esperanto brzmi tak samo, jak w języku polskim. Na przykład litera „a” jest wymawiana także jako „a”, „b” jako „b”, a litera „c” jako „c” i tak dalej... Stety lub niestety istnieją w tym języku tak zwane „litery z daszkami”, które są bardzo charakterystyczne dla tego języka, ponieważ żaden inny język ich nie wykorzystuje. Zasadniczo literki te zmieniają sposób wymowy, te nazwijmy je... litery „specjalne” to ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ oraz ŭ.
Mimo że wygląda to skomplikowanie, mogę je bardzo łatwo Państwu wytłumaczyć, ponieważ litera „ĉ” jest wymawiana jako bardzo miękkie „cz”, na przykład słowo „ĉevalo”, które oznacza konia, przeczytamy [t͡ʃeˈvalo]. Troszkę inaczej będzie ze słowem „ĉapo” (oznaczające czapkę), ponieważ przeczytamy je [ˈt͡ʃapo] z delikatnym naciskiem na „cz”.
Z kolei literka „ĝ” wymawiamy w zasadzie jak polskie „dż” widać to przy słowie „ĝardeno”, które oznacza ogród i przeczytamy je [d͡ʒarˈdeno]. Pamiętajmy też, że „ĝardeno” to nie słowo „ĝendarmo”, które oznacza żandarma, chociaż to już bardziej żart z mojej strony niż faktyczna ciekawostka!
Literę „ĥ” wymawiamy prawie jak polskie „h”, w słowie „ĥoro” (które oznacza chór) słychać to wyraźnie, ponieważ wymawiamy ten rzeczownik [ˈxoro], tak samo będzie przy słowie „ĥaoso”, które oznacza „chaos”, będziemy wymawiać [xaˈoso].
Idąc dalej, literę „ĵ” wymówimy jak polskie „ż”, co można zauważyć na przykładzie słowa „ĵeti”, które oznacza dosłownie „rzucać” i wymówimy je [ˈʒeti], drugim takim słowem może być słowo „ĵaketo”, które oznacza żakiet i które wymówimy [ʒaˈketo].
Litera „ŝ” wymawiamy jak polskie „sz”. W słowie „ŝnuro”, które oznacza sznur słychać je bardzo dobrze na początku wyrazu, oczywiście słowo to wymówimy [ˈʃnuro]. Drugim takim słowem może być „ŝalo”, które oznacza szal i nie jest do końca esperanckie, ponieważ zostało ono zaczerpnięte z języka perskiego... w każdym razie przeczytamy je [ˈʃalo].
No i ostatnia literka, czyli „ŭ”, którą wymawiamy jak polskie „ł” i występuje ona na przykład w słowie „paŭzo”, które oznacza pauzę i przeczytamy je jako [ˈpawzo]. Drugim takim słowem może być wyraz „Eŭropo”, które oznacza nierealny kontynent — Europę.
Przechodzimy teraz do wyjątków... zacznijmy od tego, że w esperanto nie występują litery takie jak: „q”, „w”, „x”, „y”. Co najważniejsze nie zmiękczamy spółgłosek po literze „i”. Na przykład w słowie oznaczające bieliznę mówimy „cikatro”, a nie „ćikatro” tak samo postępujemy, chociażby przy słowie „redakcio” (oznaczające redakcję) i nie mówimy „redakćio”.
No i taki mój mały komentarz co do połączeń liter „io” lub „ia” otóż naturalne jest wymawianie ich jako „ijo”, lub „ija”, z tym że litera „j” nie powinna być zbyt wyraźnie wymawiana. No i też pamiętajcie, że w Esperanto akcent zawsze pada na przedostatnią sylabę, podobnie z resztą jak w większości polskich wyrazów.
A i prawie zapomniałem opisać dwa systemy (H-sistemo oraz X-sistemo)... z reguły wykorzystujemy je kiedy akurat nie mamy dostępu do esperanckich fontów czyli powinno to działać mniej więcej w ten sposób... że kiedy chcemy wykorzystać H-sistemo w wiadomości do kogoś wykorzystujemy ten system w sposób następujący:
Z kolei, gdy chcemy wykorzystać X-sistemo robimy to w ten sposób:
Większość liter w Esperanto brzmi tak samo, jak w języku polskim. Na przykład litera „a” jest wymawiana także jako „a”, „b” jako „b”, a litera „c” jako „c” i tak dalej... Stety lub niestety istnieją w tym języku tak zwane „litery z daszkami”, które są bardzo charakterystyczne dla tego języka, ponieważ żaden inny język ich nie wykorzystuje. Zasadniczo literki te zmieniają sposób wymowy, te nazwijmy je... litery „specjalne” to ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ oraz ŭ.
Mimo że wygląda to skomplikowanie, mogę je bardzo łatwo Państwu wytłumaczyć, ponieważ litera „ĉ” jest wymawiana jako bardzo miękkie „cz”, na przykład słowo „ĉevalo”, które oznacza konia, przeczytamy [t͡ʃeˈvalo]. Troszkę inaczej będzie ze słowem „ĉapo” (oznaczające czapkę), ponieważ przeczytamy je [ˈt͡ʃapo] z delikatnym naciskiem na „cz”.
Z kolei literka „ĝ” wymawiamy w zasadzie jak polskie „dż” widać to przy słowie „ĝardeno”, które oznacza ogród i przeczytamy je [d͡ʒarˈdeno]. Pamiętajmy też, że „ĝardeno” to nie słowo „ĝendarmo”, które oznacza żandarma, chociaż to już bardziej żart z mojej strony niż faktyczna ciekawostka!
Literę „ĥ” wymawiamy prawie jak polskie „h”, w słowie „ĥoro” (które oznacza chór) słychać to wyraźnie, ponieważ wymawiamy ten rzeczownik [ˈxoro], tak samo będzie przy słowie „ĥaoso”, które oznacza „chaos”, będziemy wymawiać [xaˈoso].
Idąc dalej, literę „ĵ” wymówimy jak polskie „ż”, co można zauważyć na przykładzie słowa „ĵeti”, które oznacza dosłownie „rzucać” i wymówimy je [ˈʒeti], drugim takim słowem może być słowo „ĵaketo”, które oznacza żakiet i które wymówimy [ʒaˈketo].
Litera „ŝ” wymawiamy jak polskie „sz”. W słowie „ŝnuro”, które oznacza sznur słychać je bardzo dobrze na początku wyrazu, oczywiście słowo to wymówimy [ˈʃnuro]. Drugim takim słowem może być „ŝalo”, które oznacza szal i nie jest do końca esperanckie, ponieważ zostało ono zaczerpnięte z języka perskiego... w każdym razie przeczytamy je [ˈʃalo].
No i ostatnia literka, czyli „ŭ”, którą wymawiamy jak polskie „ł” i występuje ona na przykład w słowie „paŭzo”, które oznacza pauzę i przeczytamy je jako [ˈpawzo]. Drugim takim słowem może być wyraz „Eŭropo”, które oznacza nierealny kontynent — Europę.
Przechodzimy teraz do wyjątków... zacznijmy od tego, że w esperanto nie występują litery takie jak: „q”, „w”, „x”, „y”. Co najważniejsze nie zmiękczamy spółgłosek po literze „i”. Na przykład w słowie oznaczające bieliznę mówimy „cikatro”, a nie „ćikatro” tak samo postępujemy, chociażby przy słowie „redakcio” (oznaczające redakcję) i nie mówimy „redakćio”.
No i taki mój mały komentarz co do połączeń liter „io” lub „ia” otóż naturalne jest wymawianie ich jako „ijo”, lub „ija”, z tym że litera „j” nie powinna być zbyt wyraźnie wymawiana. No i też pamiętajcie, że w Esperanto akcent zawsze pada na przedostatnią sylabę, podobnie z resztą jak w większości polskich wyrazów.
A i prawie zapomniałem opisać dwa systemy (H-sistemo oraz X-sistemo)... z reguły wykorzystujemy je kiedy akurat nie mamy dostępu do esperanckich fontów czyli powinno to działać mniej więcej w ten sposób... że kiedy chcemy wykorzystać H-sistemo w wiadomości do kogoś wykorzystujemy ten system w sposób następujący:
ĉ → Ch
ĝ → Gh
ĥ → Hh
ĵ → Jh
ŝ → Sh
ŭ → U
ĝ → Gh
ĥ → Hh
ĵ → Jh
ŝ → Sh
ŭ → U
Z kolei, gdy chcemy wykorzystać X-sistemo robimy to w ten sposób:
ĉ → Cx
ĝ → Gx
ĥ → Hx
ĵ → Jx
ŝ → Sx
ŭ → Ux
I to chyba na tyle jeśli chodzi o podstawy alfabetu języka Esperanto... w następnej lekcji postaram się Was zapoznać z podstawowymi zwrotami do kogoś, lub czegoś.ĝ → Gx
ĥ → Hx
ĵ → Jx
ŝ → Sx
ŭ → Ux
Ĝis la sekva leciono!
(-) Damiano Windsachen
(-) Damiano Windsachen
